اسهال (Diarrhoea): طبقهبندی، افتراق روده کوچک و بزرگ و رویکرد تشخیصی
چرا این مبحث اهمیت دارد؟ (The Why)
- دامپزشکان در کلینیکهای عمومی به دفعات با حیوانات مبتلا به اسهال مواجه میشوند.
- بسیاری از این موارد گذرا هستند و به مدیریت علامتی (Symptomatic management) پاسخ میدهند.
- اما آن دسته از مواردی که مزمن میشوند، میتوانند منبع کلافگی و ناامیدی شدیدی برای تمام افراد درگیر (دامپزشک و صاحب حیوان) باشند.
- یک رویکرد ساختارمند به اسهال — شامل طبقهبندی نوع اسهال و ترکیبی هوشمندانه از آزمایشهای تشخیصی و کارآزماییهای درمانی (Therapeutic trials) — میتواند نتیجه نهایی را به طور چشمگیری بهبود بخشد.
مقدمه و طبقهبندی (Introduction and Classification)
اسهال یک علامت بالینی شایع در حیواناتی است که نزد دامپزشکان حیوانات کوچک آورده میشوند. مشابه با استفراغ، پیامدهای بالینی اسهال میتواند از بیاهمیت و ناچیز تا تهدیدکننده حیات متغیر باشد، هرچند حالت دوم نسبت به اولی شیوع کمتری دارد. بسیاری از موارد حاد نیاز چندانی به مداخله تشخیصی ندارند و با درمان علامتی یا حتی بدون آن برطرف میشوند. با این حال، اسهال مزمن میتواند یک چالش تشخیصی و منشأ ناامیدی فراوان برای صاحب حیوان و دامپزشک باشد. اسهال مزمن به اسهالی گفته میشود که بیش از سه هفته ادامه یابد یا به صورت متناوب طی یک دوره یکماهه یا بیشتر رخ دهد. حیوانات ممکن است ماهها تا سالها اسهال مزمن داشته باشند. اغلب اوقات، حال عمومی حیوان چندان بد نیست و اسهال ممکن است مزمن اما متناوب باشد و به مداخلات درمانی مختلف پاسخ نسبی (و نه کامل) بدهد.
بررسی تشخیصی اسهال مزمن میتواند شامل روشهای متنوعی از ارزان تا گران و از غیرتهاجمی تا تهاجمی باشد. برخلاف بسیاری از مشکلات بالینی دیگر، کارآزماییهای درمانی (Therapeutic trials) اغلب نقش مهمی در کمک به کلینیسین برای رسیدن به یک تشخیص محتمل ایفا میکنند. با این حال، این کارآزماییها باید به صورت منطقی اجرا شوند و نتایج آنها به شکلی نقادانه بازبینی گردد.
وسوسهی تجویز همزمان چندین دارو که هر کدام یک عامل بیماریزای متفاوت را هدف قرار میدهند — به امید اینکه یکی از آنها جواب بدهد — قابل درک است. اما حتی اگر پاسخ مثبتی به این درمان چندوجهی (Multi-modal therapy) مشاهده شود، به محض قطع داروها اسهال دوباره عود میکند (اتفاقی که اغلب میافتد) و کلینیسین هیچ شناخت بیشتری درباره علت زمینهای و نحوه مدیریت بلندمدت بیمار به دست نیاورده است. در این مسیر، صبوری تمام طرفین لازم است و برقراری ارتباط عالی بین دامپزشک و صاحب حیوان حیاتی است. کلینیسین باید یک رویکرد تشخیصی و درمانی منطقی برای اسهال مزمن در سگ و گربه داشته باشد که این رویکرد وابسته به طبقهبندی نوع اسهال حاضر و علل احتمالی آن است.
خیلی وقتها وقتی یک سگ با اسهال مزمن مراجعه میکند، وسوسه میشویم همزمان مترونیدازول + فنبندازول + پردنیزولون + غذای رژیمی را با هم شروع کنیم تا سریع اسهال بند بیاید! مشکل اینجاست که وقتی اسهال خوب شد و داروها را قطع کردید، اسهال برمیگردد؛ و شما اصلاً نمیفهمید آیا حیوان انگل داشته، به غذا حساسیت داشته یا IBD دارد! در اسهال مزمن باید مثل یک دانشمند آزمایش کنید: هر بار فقط یک تغییر بدهید و نتیجه را بسنجید.
پاتوفیزیولوژی اسهال (Pathophysiology)
اسهال میتواند ناشی از چهار مکانیسم اصلی باشد. اگرچه بسیاری از انواع اسهال حاصل بیش از یک مکانیسم هستند، اما درک مکانیسمهای اسهال، یک رویکرد منطقی را برای تشخیص و درمان آن تسهیل میکند:
۱. مکانیسم اسمزی (Osmotic)
بهطور کلی در اختلالات روده کوچک رخ میدهد (به دلیل باقی ماندن مواد جذبنشده در مجرای روده و کشیدن آب به داخل لومن).
۲. مکانیسم ترشحی (Secretory)
بهطور کلی در اختلالات روده کوچک رخ میدهد (ترشح فعال آب و الکترولیتها به داخل روده، مثلاً توسط توکسینها).
۳. افزایش نفوذپذیری روده
میتواند هم به اختلالات روده کوچک و هم به اختلالات روده بزرگ مرتبط باشد (آسیب مخاطی و نشت مایع و پروتئین).
۴. تغییر حرکات روده (Motility)
هم در روده کوچک و هم در روده بزرگ و در بیشتر بیماریهای اسهالی رخ میدهد؛ اما اختلالات اولیه حرکتی روده در سگ و گربه بسیار نادرند.
طبقهبندی اسهال پیش از هر اقدام تشخیصی
اگرچه درمان علامتی (یا حتی عدم درمان!) برای اکثریت حیوانات مبتلا به اسهال حاد مناسب است، اما اسهال مزمن معمولاً به درمان علامتی غیراختصاصی پاسخ نمیدهد و اغلب دامپزشک را با یک چالش تشخیصی روبهرو میکند که در آن آزمایشهای روتین آزمایشگاهی چندان کارآمد نیستند. پیش از شروع روشهای تشخیصی تهاجمی یا درمانهای گسترده، باید ارزیابی کنید که آیا اسهال:
- حاد (Acute) است یا مزمن (Chronic)؟
- نسبتاً خفیف است یا شدیدتر (همراه با وجود اثرات سیستمیک ثانویه)؟
- منشأ روده کوچک (Small bowel) دارد، روده بزرگ (Large bowel) یا مختلط (Mixed) است؟
- ناشی از بیماری گوارشی اولیه (Primary GI) است یا ثانویه (Secondary GI)؟
ناتوانی در کسب اطلاعات کافی از صاحب حیوان درباره ویژگیهای اسهال — بهگونهای که امکان طبقهبندی درست به عنوان روده کوچک، روده بزرگ یا مختلط را فراهم کند — میتواند به انتخاب روشهای تشخیصی یا کارآزماییهای درمانی نامناسب منجر شود و هزینه اضافی به مراجع و کلافگی به دامپزشک و صاحب حیوان تحمیل کند.
تعریف کردن مشکل
تعیین محل ضایعه
تعریف سیستم
تعیین ماهیت ضایعه
???? گام اول (کلید ۱): تعریف کردن مشکل (Define the Problem)
اسهال به عنوان تغییری در الگوی طبیعی دفع مدفوع تعریف میشود که منجر به دفع مدفوع نرم و شکلنگرفته با محتوای آب بیشتر و/یا افزایش دفعات دفع میگردد. در نظر گرفتن الگوی قبلی دفع حیوان مهم است، زیرا دفعات دفع و ماهیت مدفوع در بین افراد مختلف متفاوت است.
چند موقعیت غیرمعمول وجود دارد که در آنها ممکن است صاحب حیوان دچار اشتباه شود:
- گاهی صاحب حیوان ممکن است ترشحات مقعدی یا واژینال را با اسهال اشتباه بگیرد، یا مواد استفراغشده را روی زمین ببیند و تصور کند اسهال است.
- بیماری که دچار یبوست (Constipation) است ممکن است مقادیر کمی مدفوع آبکی دفع کند که صاحب حیوان آن را اسهال تصور نماید.
- برعکس، بیماری که به دلیل بیماری روده بزرگ هنگام دفع زور میزند و مکرراً تلاش برای دفع دارد، ممکن است توسط صاحب حیوان به عنوان حیوانِ دچار یبوست تعبیر شود.
تعریف کردن مشکل
تعیین محل ضایعه
تعریف سیستم
تعیین ماهیت ضایعه
???? گام دوم (کلید ۳): تعیین محل ضایعه (Define the Location)
در موارد اسهال، چارچوب استدلال بالینی که در فصل دوم بحث کردیم به کار میرود، اما با ترتیبی اندکی متفاوت: ابتدا شناسایی محل ضایعه (Location) انجام میشود که سپس به تعریف سیستم (System) کمک میکند. دلیل این امر آن است که تقریباً همیشه، اسهال روده بزرگ بازتابدهنده بیماری گوارشی اولیه است، در حالی که اسهال روده کوچک میتواند هم با بیماری گوارشی اولیه و هم با بیماری گوارشی ثانویه رخ دهد. بنابراین، تعیین محل ضایعه در ابتدا، به تعیین سیستم درگیر کمک میکند.
گرفتن یک شرححال دقیق درباره قوام، رنگ، دفعات دفع و وجود خون یا موکوس برای افتراق بیماری روده کوچک از روده بزرگ ضروری است (جدول ۴.۱). از آنجا که اسهال روده بزرگ ویژگیهای کمتر و اختصاصیتری دارد، اغلب سادهتر است که ابتدا بررسی کنید آیا خون تازه، موکوس و دفع مکرر مقادیر کم مدفوع وجود دارد یا خیر؛ اگر اسهال هیچیک از این ویژگیها را نداشته باشد، بیمار دچار اسهال روده کوچک است. اگر ویژگیهای هر دو بخش وجود داشته باشد (اسهال مختلط)، نشاندهنده درگیری اولیه روده کوچک همراه با اثرات ثانویه بر روده تحتانی یا بیماری منتشر است.
| شاخص بالینی (جدول ۴.۱) | اسهال روده کوچک (Small Bowel) | اسهال روده بزرگ (Large Bowel) |
|---|---|---|
| قوام، حجم و الگوی دفع | حجم مدفوع و/یا محتوای آب آن افزایش یافته است. اسهال ممکن است جهنده باشد و معمولاً با زور زدن (Tenesmus) یا فوریت دفع قابل توجهی همراه نیست. | مقادیر کمی از مواد مدفوعی به دفعات مکرر دفع میشوند. زور زدن (Tenesmus) و فوریت دفع (Urgency) اغلب وجود دارند، بهویژه اگر کولون تحتانی یا رکتوم درگیر باشد. |
| خون در مدفوع | در صورت وجود خون، معمولاً هضمشده است (ملنا / Melaena) یا در اسهالهای حاد، به رنگ قهوهای مایل به قرمز است. | در صورت وجود خون، هضمنشده و قرمز روشن است (هماتوشزی / Haematochezia). |
| ظاهر و رنگ | در صورت وجود مقادیر زیاد چربی هضمنشده، رنگ ممکن است خاکستری باشد. رنگ زرد-سبز شایع است و ناشی از عدم جذب نمکهای صفراوی است. | موکوس (مخاط) اغلب وجود دارد؛ روی سطح مدفوع (ضایعه در کولون تحتانی یا رکتوم) یا مخلوط در سراسر مدفوع (ضایعه در کولون فوقانی). |
| کاهش وزن | اسهال مزمن روده کوچک اغلب (اما نه همیشه) با کاهش وزن همراه است. | معمولاً کاهش وزنی به خودی خود ایجاد نمیشود، مگر در نتیجه پاتولوژیهایی مانند التهاب شدید یا نئوپلازی. |
| استفراغ | استفراغ نیز ممکن است وجود داشته باشد (اما الزامی نیست) و ارتباط آن با غذا خوردن بسته به محل ضایعه متغیر است. | استفراغ میتواند گهگاه رخ دهد اما غیرشایع است و ارتباطی با غذا خوردن ندارد. |
| صداهای شکمی (Borborygmus) و نفخ | تولید گاز شایع است، زیرا کربوهیدراتهای جذبنشده توسط باکتریهای کولون تخمیر شده و گازهای $CO_2$ و $H_2S$ تولید میکنند. | غیرشایع است. |
| اشتها | بسته به علت زمینهای میتواند متغیر باشد. | معمولاً اشتها تحت تأثیر قرار نمیگیرد (طبیعی است). |
| تعادل آب بدن | در اسهال شدید، حیوان ممکن است دهیدراته شود و در اسهال بسیار آبکی، مصرف آب افزایش مییابد. | اسهال روده بزرگ به خودی خود معمولاً تأثیر نامطلوبی بر تعادل آب بدن نمیگذارد. |
| معاینه بالینی | ممکن است افزایش گاز یا ضخیم شدن قوسهای روده حس شود اما اغلب یافته خاصی ندارد. همیشه معاینه رکتال انجام دهید تا ملنا یا موکوس و خون تازه پنهان بررسی شود. | معاینه بالینی اغلب طبیعی است، اما انجام معاینه رکتال (در صورت امکان) برای بررسی تنگی (Stricture)، توده یا ضخیم شدن مخاط ضروری است. |
تعریف کردن مشکل
تعیین محل ضایعه
تعریف و دقیقکردن سیستم
تعیین ماهیت ضایعه
???? گام سوم (کلید ۲): تعریف و دقیقکردن سیستم (Define and Refine the System)
اسهال میتواند ناشی از اختلالات اولیه در روده کوچک و/یا روده بزرگ باشد و یا به دلیل سایر اختلالات سیستمیک و گوارشی ثانویه مانند بیماری کبدی، نارسایی بخش برونریز پانکراس (EPI)، پانکراتیت، پرکاری تیروئید یا کمکاری آدرنال (هیپوآدرنوکورتیسیزم) رخ دهد.
همانطور که پیشتر بحث شد، اسهال روده بزرگ تقریباً همیشه ناشی از بیماری گوارشی اولیه است، در حالی که اسهال روده کوچک ممکن است هم با بیماری گوارشی اولیه و هم با بیماری گوارشی ثانویه رخ دهد. بیماریهای سیستمیک شدید مانند سپسیس و اورمی میتوانند باعث اسهال روده بزرگ شوند، اما این علامت در مقایسه با سایر علائم سیستمیک بیمار، یک علامت بالینی بسیار جزئی خواهد بود؛ بنابراین اختلالات ثانویه معمولاً هنگام بررسی بیماری که مشکل اصلی او اسهال روده بزرگ است، تشخیصهای افتراقی محتملی نیستند. اسهال ناشی از بیماری گوارشی اولیه شایعتر از ثانویه است و در حیوانات مبتلا به بیماری گوارشی ثانویه — به استثنای نارسایی بخش برونریز پانکراس (EPI) و برخی سگهای مبتلا به کمکاری آدرنال — اسهال معمولاً شکایت اصلی هنگام مراجعه نیست.
خیلی ساده است! اگر صاحب حیوان بگوید: «سگم روزی ۱۰ بار میرود و هر بار یک قاشق مدفوع ژلهای (موکوسی) با رگههای خون قرمز روشن دفع میکند»، شما در همان ثانیه میفهمید محل ضایعه در روده بزرگ است! و چون بیماریهای کبد، کلیه یا تیروئید تقریباً هیچوقت اسهال روده بزرگ نمیدهند، بلافاصله خیالتان راحت میشود که مشکل گوارشی اولیه است و دیگر پول صاحب حیوان را برای آزمایشهای گسترده هورمونی و کبدی هدر نمیدهید!
تعریف کردن مشکل
تعیین محل ضایعه
تعریف و دقیقکردن سیستم
تعیین ماهیت ضایعه
???? گام چهارم (کلید ۴): تعیین ماهیت ضایعه (Define the Lesion)
پس از آنکه مشخص کردیم اسهال حاد است یا مزمن، منشأ آن روده کوچک است یا روده بزرگ، و آیا بیماری گوارشی اولیه مطرح است یا ثانویه، اکنون نوبت به بررسی فهرست تشخیصهای افتراقی (ماهیت ضایعه) میرسد. جداول زیر علل اسهال حاد و مزمن روده کوچک و روده بزرگ را خلاصه میکنند (جداول ۴.۲ تا ۴.۴):
الف) جدول ۴.۲: علل اسهال حاد روده کوچک در سگها و گربهها
| علت (Cause) | مثالها (Examples) | توضیحات بالینی و تشخیصی (Comments) |
|---|---|---|
| مرتبط با رژیم غذایی | • پرخوری (بهویژه در تولهسگها) • تغییر رژیم غذایی • غذای فاسد • خوردن مواد نامناسب (Dietary indiscretion) | از جمله تغییر به غذایی که باعث آلرژی یا حساسیت غذایی میشود. |
| انگلها و تکیاختهها | انگلها: • شایعترین موارد آسکاریدها (Toxocara و Toxascaris spp.) و همچنین کرمهای قلابدار (Ancylostoma و Uncinaria spp.) تکیاختهها (پروتوزوآ): • Giardia spp. • کوکسیدیا، برای مثال Cystoisospora spp. (که قبلاً Isospora نامیده میشد) • Cryptosporidium spp. | • روش شناورسازی با سولفات روی (Zinc sulphate flotation) یک تست حساس برای کیستهای ژیاردیا است، به شرطی که سه نمونه مدفوع جمعآوریشده طی ۵ روز بررسی شوند (حساسیت حدود ۹۵٪). • تست ELISA میتواند آنتیژن ژیاردیا را در مدفوع شناسایی کند؛ حساسیت این تست حدود ۹۰٪ گزارش شده و احتمالاً از انجام آزمایش شناورسازی سولفات روی بر روی یک نمونه مدفوع تکی حساستر است. • تستهای IFA و PCR مدفوع نیز در دسترس هستند. • یک نتیجه منفی لزوماً عفونت ژیاردیا را رد نمیکند و برخی کلینیسینها صرفنظر از نتیجه تست، درمان با مترونیدازول یا فنبندازول را انجام میدهند و تنها در صورت تداوم اسهال به سراغ بررسیهای بیشتر میروند. |
| عفونت (باکتریایی / ویروسی) | انتریت ویروسی: • پاروویروس / پنلوکوپنی • کروناویروس • دیستمپر • ویروس نقص ایمنی گربهسانان (FIV) / ویروس لوسمی گربهسانان (FeLV) • سایر ویروسها (آدنوویروس، نوروویروس، توروویروس) انتریت باکتریایی: • Campylobacter spp. • Salmonella spp. • E. coli • Clostridium spp. | • کشت میکروبی مدفوع به دلیل وجود فلور طبیعی فراوان در روده و غلبه باکتریهای بیهوازی، اغلب بینتیجه است. • باکتری E. coli به دفعات و Salmonella گاهی اوقات از مدفوع حیوانات کاملاً سالم جدا میشوند؛ بنابراین حضور آنها لزوماً به معنای عامل اسهال بودنشان نیست. باکتریهای Campylobacter و Clostridium نیز هم در حیوانات با اسهال و هم بدون اسهال یافت میشوند که تفسیر نتایج را بسیار دشوار میکند. • شیوع Clostridium perfringens و Clostridium difficile در سگهای دارای اسهال و بدون اسهال برابر است. با این حال، همبستگی بین وجود اسهال و تشخیص سموم (توکسینهای) تولیدشده توسط این باکتریها وجود دارد، هرچند انتروتوکسین را میتوان در سگهای سالم نیز یافت. • مشاهده رشد بیش از حد کلستریدیا یا اسپورهای کلستریدیایی در گسترش مدفوع (Faecal smears) از نظر تشخیصی هیچ ارزشی ندارد و در بسیاری از موقعیتهایی که فلور روده بر اثر اختلالات مختلف گوارشی برهم میخورد رخ میدهد. |
| سموم (Toxins) | • سرب (Lead) • ارگانوفسفرهها • گیاهان (بلع بسیاری از سموم میتواند باعث اسهال حاد گاهی همراه با سایر علائم سیستمیک شود) | گیاهانی که در صورت بلعیده شدن ممکن است باعث اسهال (و همچنین سایر علائم بالینی) شوند عبارتاند از: گل برف (Lily of the valley)، نرگس (Daffodil)، آلوئهورا، پیاز گیاهان زینتی، سرخس مارچوبه (Asparagus fern)، گل داوودی (Chrysanthemums) و نگونسار (Cyclamens). |
| ناشناخته (Unknown) | سندرم اسهال هموراژیک حاد (AHDS) | که قبلاً گاستروانتریت هموراژیک (HGE) نامیده میشد. این سندرم باعث شروع حاد استفراغ و اسهال خونی میشود. به طور مشخص، بیمار دچار غلظت خون قابل توجه (افزایش هماتوکریت یا PCV) همراه با پروتئین پلاسمای نرمال یا پایین (به دلیل از دست رفتن پروتئین به داخل روده) است. این بیماری به طور کلاسیک در سگهای نژاد کوچک توصیف شده اما هر اندازه و نژادی میتواند درگیر شود. اکنون اعتقاد بر این است که علت ممکن است یک توکسین نکروزدهنده جدید تولیدشده توسط Clostridium perfringens تیپ A باشد؛ با این حال، درمان آنتیبیوتیکی نتیجه درمان را بهبود نمیبخشد مگر اینکه بیمار دچار سپسیس باشد. |
| بیماری گوارشی ثانویه | • پانکراتیت حاد • بیماری سیستمیک شدید | به توضیحات قبلی درباره وجود سایر علائم بالینی مراجعه کنید. |
ب) جدول ۴.۳: علل اسهال مزمن روده کوچک در سگها و گربهها
| علت (Cause) | مثالها (Examples) | توضیحات بالینی و تشخیصی (Comments) |
|---|---|---|
| مرتبط با رژیم غذایی | بیماری پاسخدهنده به رژیم غذایی یا انتروپاتی پاسخدهنده به غذا (FRE) | • عدم تحمل غذایی (Food intolerance) یک واکنش غیرایمونولوژیک به یکی از اجزای غذا است (مثلاً گلوتن، مواد نگهدارنده، مواد استخوانی و سایر محرکها). • آلرژی یا حساسیت غذایی (Food allergy/hypersensitivity) یک واکنش ایمونولوژیک به یکی از اجزای غذا است (مثلاً گوشت گاو، مرغ و لبنیات). • تشخیص آلرژی یا عدم تحمل غذایی معمولاً یک فرآیند آزمون و خطا با استفاده از رژیمهای حذفی (Elimination diets) است، زیرا هیچ تست تشخیصی حساس یا اختصاصی برای آن وجود ندارد. • شواهد فعلی نشان میدهند که آزمایشهای خون برای آنتیبادیهای ضدغذا اختصاصی نیستند و برای سگها و گربههای مبتلا به FRE از نظر بالینی کاربردی ندارند. |
| انگلها و تکیاختهها | • انگلهای رودهای (همانطور که قبلاً ذکر شد) • تکیاختهها (همانطور که قبلاً ذکر شد) | به توضیحات جدول ۴.۲ مراجعه کنید. |
| «عفونت» / باکتریایی / ویروسی | • Campylobacter / Salmonella • پریتونیت عفونی گربهسانان (FIP) | به توضیحات جدول ۴.۲ در ارتباط با علل باکتریایی اسهال توجه کنید. |
| پاسخدهنده به آنتیبیوتیک | • اسهال پاسخدهنده به آنتیبیوتیک (ARD) • رشد بیش از حد باکتریهای روده کوچک (SIBO) ثانویه | • ARD: اسهال روده کوچک که به آنتیباکتریالها پاسخ میدهد اما هیچ علت زمینهای برای آن شناسایی نمیشود. • SIBO: ثانویه به یک مشکل زمینهای مانند نارسایی بخش برونریز پانکراس (EPI)، بیماری التهابی روده (IBD)، انسداد نسبی یا اختلالات حرکتی رخ میدهد. |
| ارتشاحی (Infiltrative) | • انتروپاتی مزمن پاسخدهنده به سرکوبگرهای ایمنی یا غیرپاسخدهنده (IRE و NRE) — که بیماری التهابی روده (IBD) نیز نامیده میشود، برای مثال انتریت لنفوسیتیک-پلاسماسیتیک و انتریت ائوزینوفیلیک • لنفوم منتشر یا کانونی • آدنوکارسینوما / آدنوما • تومور ماستسل (گربهها) • تومورهای عضله صاف / سلولهای استرومایی (سگها) | • اسهال شایعترین علامت بالینی IBD در سگهاست. • استفراغ علامت بالینی شایعتر در گربههاست. • بیوپسی روده در درجه اول برای مشخص کردن ماهیت بیماری ارتشاحی التهابی روده (افتراق IBD از نئوپلازی) و/یا انتروپاتی از دست دهنده پروتئین (PLE) ضروری است. |
| متفرقه (Miscellaneous) | • لنفانژیکتازی (Lymphangiectasia) • کمبود انتخابی ارثی کوبالامین (ویتامین B12) • درهمرفتگی مزمن روده • انسداد نسبی مزمن | لنفانژیکتازی معمولاً ثانویه به IBD است، اما اشکال اولیه آن نیز وجود دارند. |
| بیماری گوارشی ثانویه (این فهرست جامع نیست) | • کمکاری آدرنال (سگها) • پرکاری تیروئید (گربهها) • نارسایی بخش برونریز پانکراس (EPI) • پانکراتیت مزمن • بیماری کبدی (نارسایی هپاتوسلولار، کلستاز، پرفشاری پورت) • بیماری سیستمیک شدید | — |
ج) جدول ۴.۴: علل اسهال حاد و مزمن روده بزرگ در سگها و گربهها
| دسته علت | مثالها و توضیحات بالینی (جدول ۴.۴) |
|---|---|
| انگلها و تکیاختهها | • Giardia spp. (شایعتر در روده کوچک است اما میتواند اسهال روده بزرگ نیز ایجاد کند) • Tritrichomonas foetus (گربهها) • Entamoeba spp. • Trichuris vulpis (کرم شلاقی / Whipworm) • Ancylostoma caninum (کرم قلابدار) |
| عفونت (باکتریایی / ویروسی) | • Campylobacter spp. (نتایج مثبت را با احتیاط تفسیر کنید) • Clostridium perfringens؛ Clostridium difficile* • Salmonella spp.* • Yersinia enterocolitica* • پریتونیت عفونی گربهسانان (FIP) • کولیت گرانولوماتوز (در سگهای باکسر و فرنچ بولداگ) ناشی از E. coli تهاجمی و چسبنده *این باکتریها به ندرت به عنوان عامل مسبب در اسهال مزمن سگها شناسایی میشوند؛ ممکن است در نمونههای مدفوع حیوانات تغذیهشده با غذای خام بیشتر دیده شوند، اما در حال حاضر ثابت نشده که غذای خام بیش از غذای تجاری باعث اسهال شود. |
| مرتبط با رژیم غذایی | • انتروپاتی پاسخدهنده به غذا (FRE) • عبور مواد خارجی • رژیم غذایی فاقد فیبر کافی |
| التهابی (Inflammatory) | انتروپاتی پاسخدهنده یا غیرپاسخدهنده به داروهای سرکوبگر ایمنی = بیماری التهابی روده (IBD)، برای مثال: • انتریت (کولیت) لنفوسیتیک-پلاسماسیتیک • انتریت (کولیت) ائوزینوفیلیک |
| نئوپلازی (Neoplasia) | • لنفوم منتشر یا کانونی • آدنوکارسینوما / آدنوما • تومور ماستسل (گربهها) • تومورهای عضله صاف / سلولهای استرومایی (سگها) |
| متفرقه (Miscellaneous) | • کولیت ناشی از استرس (Stress-induced colitis): میتواند نسبتاً به طور شایع در سگهای بستریشده یا تازهوارد به پانسیون رخ دهد که ممکن است ناشی از رشد بیش از حد Clostridium perfringens باشد. • بیماریهای ساختاری مانند درهمرفتگی سکوم به کولون (Caecocolic intussusception — نادر). |
نویسنده در این سه جدول مچ سه اشتباه بسیار رایج در مطبهای دامپزشکی را میگیرد:
۱. «در لام مدفوع اسپور کلستریدیوم زیاد است، پس عفونت باکتریایی دارد و آنتیبیوتیک بدهیم!» $\leftarrow$ کاملاً غلط! کلستریدیا باکتری طبیعی روده است و با هر اسهالی (حتی به خاطر خوردن غذای چرب) زیاد میشود.
۲. «از سگ آزمایش خون آلرژی غذایی (آنتیباید ضدغذا) بگیریم تا بفهمیم به مرغ حساسیت دارد یا گوشت!» $\leftarrow$ این تستها از نظر علمی هیچ اعتباری ندارند و تنها راه تشخیص، رژیم غذایی حذفی است.
۳. «سگ دچار اسهال خونی حاد (AHDS / همان HGE سابق) است، پس حتماً آنتیبیوتیک تزریق کنیم!» $\leftarrow$ سرمتراپی شدید برای جبران غلظت خون (PCV بالا) نجاتبخش است، اما آنتیبیوتیک هیچ تأثیری در بهبود AHDS ندارد مگر اینکه سگ علائم سپسیس (مثل تب یا افت نوتروفیلها) داشته باشد!
رویکرد تشخیصی به بیمار مبتلا به اسهال (Diagnostic Approach)
اسهال روده کوچک: حاد در برابر مزمن (Acute vs. Chronic)
تعیین مدت زمانی که اسهال وجود داشته بسیار مهم است. اسهال حادی که شدید، برقآسا (Fulminating) و بالقوه تهدیدکننده حیات نباشد، معمولاً نیازی به بررسیهای تشخیصی گسترده ندارد و به درمان غیراختصاصی پاسخ میدهد. اسهال حاد برقآسا — برای مثال اسهال ویروسی و سندرم اسهال هموراژیک حاد (AHDS) — ممکن است نیازی به آزمایشهای تشخیصی گسترده نداشته باشد، اما نیازمند درمان حمایتی شدید است و در صورت امکان نباید به صورت سرپایی درمان شود. در مقابل، اسهال مزمن که هفتهها تا ماهها ادامه مییابد نشان میدهد که یک رویکرد ساختارمند برای کارآزمایی درمانی و بررسی تشخیصی ضروری است.
چه زمانی باید بررسیهای تشخیصی انجام دهیم؟ (When to Investigate?)
اگر اسهال با وجود درمان علامتی ادامه یابد، یا مزمن و شدید باشد و با کاهش وزن قابل توجه و/یا شواهدی از هیپوپروتئینمی، دهیدراتاسیون یا بیماری سیستمیک همراه باشد، بررسیهای دقیقتر اندیکاسیون دارد. تنها بخش کوچکی از موارد اسهال نیازمند بررسی به عنوان اختلالات مزمن هستند. حیوانی که با دورههای متناوب اما تکراری اسهال طی چندین ماه مراجعه میکند نیز باید مورد بررسی قرار گیرد، مگر اینکه یک علت اثباتشده (مانند زبالهگردی منظم از سطل زباله) وجود داشته باشد.
در ادامه یک راهنمای کلی در ۱۴ گام ارائه شده که میتواند برای رویکرد به موارد پایدار اسهال در سگها و گربههای بالغ در کلینیکهای عمومی به کار رود. حیوانات شدیدتر درگیر و حیوانات بسیار جوان زودتر در سیر بیماری خود نیازمند بررسی و/یا درمان حمایتی شدیدتر خواهند بود. هر کیس باید به صورت جداگانه بررسی شود و عواملی مانند بودجه صاحب حیوان در نظر گرفته شود:
نکته: بیشتر سگها و گربههای مبتلا به اسهال مزمن نیازی به کشت مدفوع ندارند؛ این تست به ندرت چیزی به تصویر بالینی اضافه میکند و هزینه را بالا میبرد. اگر علت باکتریایی به شدت مشکوک است اما امکان کشت نیست، بر اساس اصول تجویز منطقی آنتیبیوتیک درمان کنید.
- از تاریخچه غذایی برای انتخاب پروتئین جدید استفاده کنید، یا اگر غذاهای متنوع بسیاری مصرف کرده، رژیم هیدرولیزشده بدهید.
- ابتدا ۲ تا ۳ هفته تغذیه شود تا پاسخ اولیه دیده شود و در صورت موفقیت تا ۱۲ هفته پیش از معرفی غذاهای دیگر ادامه یابد.
- هیچ خوراکی، تشویقی (Chews)، مکمل یا نوشیدنی دیگری به جز آب نباید داده شود. کارآزمایی غذایی بسیار مهم است چون FRE شایع است و گام بعدی اغلب بیوپسی تهاجمی و پرهزینه است.
- در اسهال روده بزرگ در سگ، میتوان رژیم غنی از فیبر (تجاری پرفیبر یا افزودن پسیلیوم/سبوس) را امتحان کرد (در شک به حساسیت نادر به گلوتن — مثل ایریش ستر، ویتن تریر و بوردر تریر — سبوس ندهید). در حیوانات کموزن مراقب کاهش دریافت کالری ناشی از فیبر باشید.
- کارآزمایی رژیم غذایی به تنهایی در حیواناتی که به شدت کموزن، بیاشتها، هیپوپروتئینمیک یا از نظر سیستمیک بدحال هستند، به ندرت مناسب است.
• حتی با الکترولیتهای نرمال، اگر سگی بدحال است و لوکوگرام استرس ندارد، برای رد کردن آدیسون آتیپیک پیش از بیوپسی، کورتیزول پایه / تحریک ACTH انجام دهید.
• اندازهگیری کوبالامین سرم (ویتامین B12) در این مرحله برای بررسی نیاز به مکمل انجام میشود (کاهش آن در درگیری ایلئوم دیده میشود اما نرمال بودنش بیماری را رد نمیکند).
یک سگ بیمار و استرسی باید هورمون کورتیزول بالایی در خونش داشته باشد که در آزمایش خون به شکل «لوکوگرام استرس» (افزایش نوتروفیلها و کاهش لنفوسیتها) دیده میشود. اگر سگی با اسهال مزمن و بیحالی آمده اما لنفوسیتهایش بالا یا نرمال است (لوکوگرام استرس ندارد)، حتی اگر سدیم و پتاسیمش کاملاً نرمال باشند، ممکن است دچار بیماری آدیسون آتیپیک باشد! قبل از اینکه حیوان را برای بیوپسی روده زیر بیهوشی ببرید، با یک تست ساده کورتیزول جانش را نجات دهید!
???? مطالعه موردی بالینی (Case Example): پرونده «کالین» (Colin)
شرححال و معاینه بالینی: «کالین» یک گربه نر عقیمشده نژاد بریتیش شورتهیر ۱۰ ماهه است که با تاریخچه ۳ ماهه اسهالِ دارای دورههای بهبود و عود (Waxing and waning) مراجعه کرده است. او از سایر جهات سرزنده و سرحال است، اشتهایش طبیعی است و استفراغی نداشته است. مدفوع به صورت نیمهشکلگرفته تا مایع است که به دفعات مکرر و در حجمهای کم، گاهی همراه با زور زدن (Tenesmus) دفع میشود و گهگاه موکوس و خون نیز دیده میشود.
کالین یک گربه کاملاً خانگی است، واکسیناسیون و کنترل انگل او بهروز است و غذای تجاری متعادل میخورد. او از یک خانه چندگربهای به سرپرستی گرفته شده که برخی گربههای دیگرش در گذشته سابقه اسهال داشتهاند. معاینه بالینی و لمس شکم کاملاً طبیعی است و وضعیت بدنی خوبی دارد.
???? گام اول (کلید ۱) — تعریف مشکل (Define the problem):
کالین مدفوع نیمهشکلگرفته تا مایع را در حجمهای کم و به دفعات مکرر دفع میکند؛ این وضعیت با اسهال مطابقت دارد و به راحتی با چیز دیگری اشتباه گرفته نمیشود.
???? گام دوم (کلید ۳) — تعیین محل ضایعه (Define the location):
هنگامی که مشکل اسهال است، ابتدا محل را تعیین میکنیم زیرا این کار به تأیید سیستم درگیر کمک میکند. کالین مدفوع نیمهشکلگرفته تا مایع، افزایش دفعات دفع، حجم کم مدفوع، زور زدن، موکوس و خون تازه دارد؛ همه این موارد در اسهال روده بزرگ دیده میشوند.
???? گام سوم (کلید ۲) — تعریف سیستم (Define the system):
کالین اسهال روده بزرگ دارد و هیچ علامتی از اسهال روده کوچک (مثلاً کاهش وزن یا تغییر اشتها) نشان نمیدهد. بنابراین بسیار محتمل است که کالین یک علت گوارشی اولیه برای اسهال خود داشته باشد.
???? گام چهارم (کلید ۴) — تعیین ماهیت ضایعه (Define the lesion):
اسهال روده بزرگ در گربههای جوان بیشتر ناشی از عفونت انگلی یا تکیاختهای است. پریتونیت عفونی گربهسانان (FIP) و انتروپاتی پاسخدهنده به غذا (FRE) سایر تشخیصهای افتراقی محتمل در این گروه سنی هستند. نئوپلازی احتمال کمتری دارد، اگرچه لنفوم گاهی میتواند گربههای زیر یک سال را نیز درگیر کند.
✅ نتیجه نهایی پرونده (Case outcome): اسهال کالین طی یک کارآزمایی غذاییِ بهدرستی اجراشده با رژیم پروتئین جدید بهبود نیافت. صاحبان او بودجه محدودی داشتند و مشتاق بررسی گامبهگام بودند. به دلیل سن کم و سابقه زندگی در خانه چندگربهای، آزمایش انگلشناسی مدفوع، شناورسازی سولفات روی برای ژیاردیا و PCR برای Tritrichomonas انجام شد و تنها PCR تریتریکوموناس مثبت شد.
با وجود اینکه عفونت تریتریکوموناس در گربههای با اسهال خفیف ممکن است خودبهخود طی چند ماه برطرف شود (اما گربه همچنان ناقل میماند)، صاحبان کالین مایل به درمان بودند و رونیدازول (Ronidazole) با دوز $25\text{ mg/kg}$ یک بار در روز به مدت ۲ هفته تجویز شد که اسهال را به طور کامل برطرف کرد. (احتیاط: رونیدازول باید با رضایت آگاهانه صاحب حیوان مصرف شود زیرا ممکن است عوارض عصبی و گوارشی ایجاد کند و در بسیاری از کشورها نیازمند تهیه از داروخانههای ترکیبی مجاز است.)
جمعبندی نهایی (Summary)
اسهال حاد و مزمن علائم بالینی شایعی در طب حیوانات کوچک هستند. سگها و گربههای مبتلا به اسهال مزمن خفیف معمولاً میتوانند پیش از انجام بررسیهای پرهزینه، تحت کارآزماییهای غذایی یا ضدانگلی قرار گیرند. بررسیهای بیشتر ممکن است به دلیل شدت اسهال، علائم همزمان مانند کاهش وزن یا عدم پاسخ به کارآزماییهای درمانی مناسب باشد. آزمایشهای کلینیکوپاتولوژی در سگها و گربههای مبتلا به اسهال اغلب نرمال هستند، اما یک گام مهم در طول بررسی برای رد کردن اختلالات غیرگوارشی به شمار میروند. بیوپسی روده معمولاً آخرین گام در بررسی اسهال است و در بسیاری از موارد ضروری نیست؛ تغییرات التهابی در بیوپسی روده غیراختصاصی هستند و میتوانند در FRE، ARD و IRE دیده شوند و برای افتراق بین این علل همچنان به کارآزماییهای درمانی نیاز است.
???? نکات کلیدی فصل چهارم (Key Points)
در نتیجه مطالعه این فصل باید قادر باشید:
- اهمیت افتراق اسهال روده کوچک و روده بزرگ را درک کنید.
- یک رویکرد منطقی برای بررسی اسهال روده کوچک تدوین کنید.
- یک رویکرد منطقی برای بررسی اسهال روده بزرگ تدوین کنید.
- علل اسهال روده کوچک را شناسایی کنید.
- علل اسهال روده بزرگ را شناسایی کنید.
- تشخیص دهید چه زمانی درمان علامتی در برابر بررسیهای تشخیصی کامل اندیکاسیون دارد.
- بدانید چگونه یک کارآزمایی رژیم غذایی (Dietary trial) را به درستی اجرا کنید.
- ویژگیهای اسهال روده کوچک و روده بزرگ را با هم مقایسه کنید.
- دستکم پنج علت اسهال حاد روده کوچک را نام ببرید.
- دستکم پنج علت اسهال مزمن روده کوچک را نام ببرید.
- دستکم پنج علت اسهال روده بزرگ را نام ببرید.
- کشت باکتریایی مدفوع چه زمانی اندیکاسیون دارد؟
- یک کارآزمایی رژیم غذایی چگونه باید اجرا شود؟
- بیوپسی روده در موارد اسهال مزمن چه زمانی اندیکاسیون دارد؟









