کزاز (Tetanus) در سگ و گربه
راهنمای جامع تشخیص، درمان و مراقبت – بر اساس کتاب اتیجر
???? هدف این مطلب: کزاز یک بیماری عصبی جدی اما خوشبختانه نادر در حیوانات خانگی است. این بیماری توسط سم باکتری کلوستریدیوم تتانی ایجاد میشود و باعث سفتی شدید عضلات، اسپاسم و در موارد شدید مرگ میگردد. با تشخیص زودهنگام و درمان مناسب، بسیاری از بیماران بهبود مییابند.
???? علت بیماری (اتیولوژی)
عامل بیماری: باکتری کلوستریدیوم تتانی (Clostridium tetani) – یک باکتری گرم-مثبت، بیهوازی، میلهای شکل و اسپورساز.
- محل زندگی: اسپورهای این باکتری در خاک مرطوب و حاصلخیز به وفور یافت میشوند و میتوانند برای سالها در محیطهای گرد و غباری داخل خانه زنده بمانند.
- نحوه ورود به بدن: اسپورها از طریق زخمهای پوستی، زخمهای نافذ، جراحی، زایمان، و حتی دندان درآوردن وارد بدن میشوند.
- شرط ایجاد بیماری: وجود بافت نکروتیک (مرده) یا عفونی که شرایط بیهوازی (بدون اکسیژن) را برای رشد باکتری فراهم میکند.
???? نکته مهم: وجود زخم به معنای ابتلا به کزاز نیست! بسیاری از حیوانات با اسپورها در تماس هستند اما به دلیل شرایط هوازی (وجود اکسیژن) بیمار نمیشوند.
⚙️ چگونه کزاز ایجاد میشود؟ (پاتوژنز)
مراحل ایجاد بیماری
- ورود اسپورها به زخم – معمولاً از طریق زخم پوستی یا جراحی
- شرایط بیهوازی – بافت نکروتیک یا عفونی باعث رشد باکتری میشود
- تولید سم – باکتری دو سم تولید میکند:
- تتانولیزین (Tetanolysin): به بافت اطراف آسیب میزند و شرایط را برای تکثیر باکتری بهینه میکند
- تتانوسپاسمین (Tetanospasmin): سم اصلی کزاز که باعث علائم عصبی میشود
- انتقال سم به سیستم عصبی – سم از طریق جریان خون یا آکسونهای عصبی به نخاع و مغز میرسد
- مهار آزادسازی انتقالدهندههای مهاری – سم با غیرفعال کردن پروتئین سیناپتوبروین (Synaptobrevin) از آزادسازی GABA و گلیسین جلوگیری میکند
- از دست رفتن کنترل مهاری – نورونهای حرکتی بدون مهار شده و اسپاسم و سفتی عضلانی ایجاد میشود
✅ نکته کلیدی: اتصال سم به نورونها غیرقابل برگشت است. بهبودی نیاز به تشکیل پایانههای عصبی جدید دارد که ماهها طول میکشد.
???? علائم بالینی کزاز
دوره کمون (زمان ظهور علائم)
علائم معمولاً ۵ تا ۱۲ روز پس از عفونت ظاهر میشوند، اما ممکن است تا ۳ هفته هم طول بکشد.
علائم اولیه (شایعترین)
- تغییرات چشمی و صورت – شایعترین علامت اولیه در سگها
- سفتی عضلانی کانونی – معمولاً نزدیک محل ورود عفونت
- سفتی یک اندام یا اسپاسم عضلات صورت
علائم پیشرونده (با شدت بیشتر)
علائم اتونوم (سیستم عصبی خودکار)
- برادیکاردی و تاکیکاردی متناوب
- فشار خون بالا
- انقباض شدید عروق
- تب
- در موارد خفیف: دیسوری (مشکل در ادرار کردن)، احتباس ادرار، یبوست
???? طبقهبندی شدت کزاز در سگها
???? تشخیص کزاز
تشخیص بر اساس علائم بالینی
تاریخچه + علائم بالینی معمولاً برای تشخیص قطعی کافی است. زخم پوستی یا سابقه جراحی اخیر، شک به کزاز را قوی میکند.
تشخیصهای افتراقی (بیماریهای مشابه)
- مسمومیت با استریکنین (Strychnine) – علائم بسیار مشابه اما شروع حادتر و پیشرفت سریعتر
- پلی میوزیت ایمنی-واسطه – ضعف عضلانی، اما معمولاً سفتی کزازی ندارد
- ترومای نخاعی – معمولاً با نقص حسی همراه است
- هیپوکلسمی – تتانی (اسپاسم عضلانی) دارد اما سفتی عمومی کزازی را ندارد
- مننگوآنسفالیت – با تغییرات رفتاری و تشنج همراه است
تستهای پاراکلینیک
- الکترومیوگرافی (EMG): تخلیههای الکتریکی طولانیمدت و تخلیههای دوتایی واحد حرکتی (غیراختصاصی)
- کشت باکتری: اغلب منفی است (به دلیل غلظت کم ارگانیسم و شرایط سخت کشت)
- رنگ آمیزی گرم: ممکن است باسیلهای گرم-مثبت را نشان دهد (غیراختصاصی)
⚠️ هشدار مهم: کزاز یک تشخیص بالینی است. منتظر نتایج آزمایش نمانید – درمان را سریعاً شروع کنید!
???? درمان کزاز
۱. مراقبتهای پرستاری (اساسی و حیاتی)
- ایزوله کردن حیوان در یک محیط تاریک و آرام
- قرار دادن پنبه در مجاری شنوایی خارجی برای کاهش تحریک صوتی
- حداقل دستکاری (handling) – درمانها را در زمانهای مشخص روز هماهنگ کنید
- پیشگیری از زخم بستر (decubital ulcers) با بستر نرم و پددار و چرخاندن مکرر
۲. آنتیتوکسین (خنثیسازی سم)
- دوز: ۱۰۰-۱۰۰۰ واحد بر کیلوگرم وریدی، زیرجلدی یا عضلانی (حداکثر ۲۰,۰۰۰ واحد بر کیلوگرم)
- توجه: آنتیتوکسین فقط سم آزاد (متصل نشده به CNS) را خنثی میکند
- زمان طلایی: هرچه زودتر تجویز شود، مؤثرتر است
- تست حساسیت: قبل از تزریق، دوز آزمایشی (۰.۱-۰.۲ میلیلیتر از رقت ۱:۱۰,۰۰۰) داخل جلدی بزنید
- آماده باشید: اپینفرین، گلوکوکورتیکوئید و آنتیهیستامین در دسترس باشد
???? نکته: مطالعات نشان دادهاند که آنتیتوکسین مزیت قابل توجهی در بقا یا شدت علائم در سگها ندارد. با این حال، در موارد مشکوک با تشخیص زودهنگام، همچنان توصیه میشود.
۳. آنتیبیوتیکها (حذف باکتری)
- داروی انتخابی: مترونیدازول – ۷-۱۰ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی یا وریدی هر ۸-۱۲ ساعت به مدت ۱۰ روز
- چرا مترونیدازول؟ برتر از پنی سیلین است زیرا در بافتهای بیهوازی غلظت درمانی باکتریکشی به دست میآورد.
- گزینههای جایگزین: کلیندامایسین (۱۰ میلیگرم/کیلوگرم هر ۸-۱۲ ساعت) یا داکسی سایکلین (۵-۱۰ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت)
- شستشوی زخم: با پراکسید هیدروژن (اگرچه ممکن است بهبود زخم را مختل کند)
۴. کنترل سفتی و اسپاسم
پایه اصلی درمان: بنزودیازپینها
- دیازپام (Diazepam):
- سگ: ۰.۵-۱ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی هر ۸ ساعت (حداکثر ۱۰ میلیگرم)
- گربه: ۰.۲۵-۰.۵ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی (حداکثر ۵ میلیگرم) – ⚠️ احتیاط: دیازپام خوراکی در گربهها میتواند باعث نارسایی کبدی شود!
- انفوزیون مداوم وریدی: ۰.۱-۱ میلیگرم/کیلوگرم/ساعت
- کلرازپات (Clorazepate): سگ: ۰.۵-۱ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی هر ۸ ساعت، گربه: ۰.۲-۰.۵ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی هر ۱۲-۲۴ ساعت
- میدازولام (Midazolam): انفوزیون مداوم وریدی ۰.۲-۰.۵ میلیگرم/کیلوگرم/ساعت
۵. درمان کمکی
- فنوباربیتال (Phenobarbital): ۱-۴ میلیگرم/کیلوگرم هر ۱۲ ساعت برای آرامبخشی اضافی
- کلرپرومازین (Chlorpromazine): ۰.۱-۰.۵ میلیگرم/کیلوگرم عضلانی، وریدی یا خوراکی هر ۶-۱۲ ساعت – داروی انتخابی برای کنترل بیشتحریکی
- سولفات منیزیم (MgSO₄): دوز ۷۰ میلیگرم/کیلوگرم در ۳۰ دقیقه، سپس انفوزیون ۱۰۰ میلیگرم/کیلوگرم/روز – درمان کمکی بالقوه
۶. مدیریت راه هوایی و تغذیه
- لوله گاستروستومی (Gastrostomy tube): کاهش خطر پنومونی آسپیراسیون و استرس ناشی از لوله بینی-معدی
- تراکئوستومی (Tracheostomy): در صورت انسداد راه هوایی ناشی از اسپاسم حنجره یا تجمع ترشحات
- ونتیلاسیون مکانیکی: در موارد شدید با فلج تنفسی
???? پیشآگهی (Prognosis)
- نرخ کلی مرگ و میر: تا ۵۰٪ در سگها
- بهبودی: ۳ تا ۵ ماه طول میکشد (زمان لازم برای رشد پایانههای عصبی جدید)
- علائم خوب: بیشتر سگها در عرض ۵-۱۲ روز بهبود نشان میدهند
- علائم بد (پیشآگهی ضعیف): وجود ناهنجاریهای اتونومیک (بینظمی ضربان قلب، فشار خون، تب)
- گربهها: از کزاز موضعی به خوبی بهبود مییابند، اما نقصهای باقیمانده ممکن است ماهها ادامه یابد
???? نکته مهم برای صاحب حیوان: در سگهای در حال بهبود، ممکن است اختلال خواب REM دیده شود (دویدن، انقباض، صدا دادن در خواب) که معمولاً ظرف ۶ ماه خودبهخودی برطرف میشود.
????️ پیشگیری از کزاز
- تمیز کردن و ضدعفونی مناسب زخمها – اولین خط دفاعی
- درمان به موقع زخمهای نکروتیک – دبریدمان بافت مرده
- واکسن کزاز: در دامپزشکی رایج نیست، اما در موارد پرخطر (اسبها) موجود است
- مراقبتهای بهداشتی در لانههای پرورشی و پناهگاهها – ضدعفونی منظم محیط
???? جمعبندی: نکات کلیدی کزاز
- کزاز یک تشخیص بالینی است – منتظر نتایج آزمایش نمانید، درمان را سریعاً شروع کنید.
- مراقبت پرستاری فشرده مهمتر از هر دارویی است – محیط تاریک و آرام، حداقل دستکاری، پیشگیری از زخم بستر.
- مترونیدازول آنتیبیوتیک انتخابی است (برتر از پنی سیلین).
- بنزودیازپینها پایه اصلی کنترل اسپاسم هستند.
- پیشآگهی به شدت علائم بستگی دارد – کلاس I و II (~100% بقا)، کلاس III و IV (~58% بقا).
- بهبودی ماهها طول میکشد – صبور باشید!
???? تکلیف عملی برای دامپزشکان: این هفته، پروتکل درمان کزاز را در کلینیک خود مرور کنید. آیا مترونیدازول، دیازپام و آنتیتوکسین به اندازه کافی در دسترس هستند؟ آیا پنبه و بستر نرم برای ایزوله کردن حیوان آماده دارید؟
منبع: فصل ۱۹۰ کتاب اتیجر (Ettinger, 2020) – ترجمه و تحلیل تخصصی برای دامپزشکان و دانشجویان دامپزشکی
