بارتونلوزیس (Bartonellosis) در سگ و گربه
راهنمای جامع تشخیص، درمان و پیشگیری – بر اساس کتاب اتیجر
???? هدف این مطلب: بارتونلوزیس یک بیماری باکتریایی است که توسط کک گربه منتقل میشود و میتواند سگها، گربهها و انسان را آلوده کند. شایعترین تظاهر در انسان بیماری خراش گربه (Cat Scratch Disease) است. این وبلاگ به شما کمک میکند بیماری را تشخیص دهید، درمان کنید و از انتقال آن به انسان جلوگیری نمایید.
⚠️ هشدار زئونوز (بیماری مشترک): بارتونلوزیس یک بیماری قابل انتقال به انسان است. دامپزشکان و صاحبان حیوانات باید اقدامات احتیاطی را رعایت کنند. افراد با نقص ایمنی، کودکان، سالمندان و زنان باردار در معرض خطر بیشتری هستند.
???? علت بیماری (اتیولوژی)
عامل بیماری: گونههای مختلف باکتری گرم منفی بارتونلا (Bartonella) – بیش از ۱۴ گونه در سگها و گربهها شناسایی شده است.
مخازن طبیعی (Reservoirs)
| گونه | گونه بارتونلا |
|---|---|
| گربه | Bartonella henselae, B. clarridgeiae, B. koehlerae |
| سگ | Bartonella vinsonii subsp. berkhoffii, B. rochalimae |
???? نکته مهم: حیوانات مخزن معمولاً بدون علامت هستند و باکتریمی پایدار دارند. زمانی که بارتونلا یک میزبان نقص ایمنی یا تصادفی (مثل انسان) را آلوده میکند، علائم بالینی شایعتر هستند.
???? انتقال و عوامل خطر
ناقلین اصلی (Vectors)
- کک گربه (Ctenocephalides felis): مهمترین ناقل. بارتونلا در دستگاه گوارش کک تکثیر مییابد و تا چند روز در مدفوع کک زنده میماند.
- کنهها: نقش آنها محتمل است اما هنوز تأیید نشده است.
عوامل خطر در سگها
- زندگی در محیطهای روستایی
- خانوارهای چند سگه
- دسترسی به فضای باز
- انتقال خون (عامل خطر مهم)
✅ نکته کلیدی: در محیط بدون کک، انتقال بین گربهها یا از مادر به بچه گربه رخ نمیدهد. بنابراین کنترل کک مهمترین راه پیشگیری است.
???? اپیدمیولوژی
- توزیع جغرافیایی: تمام قارهها به جز جنوبگان. مناطق گرمسیری شیوع بالاتری دارند.
- شیوع در گربهها: ۵-۴۰٪ (بسته به روش تشخیصی)
- شیوع در سگها: ۱-۲۰٪ (بسته به روش تشخیصی)
- سگهای سالم بالینی: ۱۸-۲۰٪ به بارتونلا آلوده هستند (عفونت تحت بالینی)
???? نکته تشخیصی مهم: تستهای سرولوژیک قابل اعتماد نیستند!
- حداقل ۵۰٪ سگها/گربههای سرولوژیک مثبت با PCR منفی هستند.
- بیش از نیمی از سگهای آلوده پاسخ آنتیبادی قابل تشخیصی ایجاد نمیکنند.
- گربههای جوان بیشتر باکتریمی دارند؛ گربههای مسن بیشتر سرولوژیک مثبت هستند.
???? تظاهرات بالینی در سگ
قلب (شایعترین)
- اندوکاردیت عفونی – شایعترین تظاهر. اغلب دریچه آئورت را درگیر میکند.
- ۱۹-۲۸٪ سگهای با اندوکاردیت عفونی بارتونلا دارند.
- خطر مرگ بالاتر از اندوکاردیت ناشی از سایر باکتریها.
- یافتههای فیزیکی: سوفل قلبی (۸۹٪)، لنگش (۴۳٪)، ناهنجاریهای تنفسی (۲۸٪)، ضعف/کلاپس (۱۷٪)
- ترومبوآمبولی سپتیک – میتواند باعث لنگش، خوابیدن، آنیزوکوری و کاهش هوشیاری شود.
سایر علائم (مطالعه روی ۴۷ سگ بیمار)
???? تب
40%
???? بیحالی
40%
⚖️ کاهش وزن
34%
????️ بیاشتهایی
32%
- لنفادنوپاتی (30%)، اسهال (23%)، علائم عصبی (21%)، سوفل قلبی (21%)، علائم تنفسی (21%)
- پلی یوری/پلی دیپسی (21%)، لنگش (19%)، استفراغ (15%)، اسپلنومگالی (13%)
???? نکته مهم: این علائم غیراختصاصی هستند. سایر بیماریهای منتقله از ناقل باید رد شوند.
???? تظاهرات بالینی در گربه
- علائم بالینی در گربهها بسیار کمتر از سگها است (احتمالاً به دلیل تطابق باکتری و میزبان).
- شایعترین علائم: تب، لنفادنوپاتی، بیحالی، یووئیت (التهاب داخلی چشم)
- اندوکاردیت، میوکاردیت، بیماری پیوگرانولوماتوز، شکست تولیدمثلی (جذب جنین، مردهزایی)
- علائم عصبی: نیستاگموس، لرزش بدن، تشنج، تغییرات رفتاری (در عفونت تجربی)
⚠️ نکته بسیار مهم: تعداد زیادی از گربهها با باکتریمی بدون علائم بالینی هستند. بنابراین وجود باکتری به معنای بیماری نیست.
???? تشخیص بارتونلوزیس
رویکورد کلی
- تشخیص نیاز به رویکرد دقیق و سیستماتیک دارد.
- مثبت شدن کشت یا PCR به معنای علیت بیماری نیست.
- پزشک باید یافتههای تاریخچه، معاینه، آزمایشگاه، تصویربرداری و تستهای اختصاصی را تکهچین کند.
- در بیماریهای تهدیدکننده حیات (اندوکاردیت، میوکاردیت)، درمان فرضی قبل از تأیید تشخیص شروع شود.
ناهنجاریهای آزمایشگاهی
اغلب حیوانات آلوده هیچ ناهنجاری ندارند. در صورت وجود، معمولاً خفیف و غیراختصاصی هستند.
- در سگ: پروتئینوری (40%)، کم خونی (38%)، لکوسیتوز (36%)، ترومبوسیتوپنی (34%)، افزایش آنزیمهای کبدی (32%)
- در گربه: کم خونی، ائوزینوفیلی، نوتروفیلی بالغ، ترومبوسیتوپنی
- گربههای با هیپرگلوبولینمی اما بدون علائم (به ویژه گاموپاتی پلی کلونال) باید برای بارتونلا ارزیابی شوند.
روشهای تشخیص اختصاصی
1. PCR (واکنش زنجیرهای پلیمراز)
- حساس و اختصاصی، زمان برگشت سریعتر از کشت
- قابلیت شناسایی گونه و سویه با توالییابی
- نمونههای بافتی و مایعات غیرخونی حساسیت بالاتری از خون دارند (به دلیل باکتریمی چرخهای)
- در سگهای با اندوکاردیت و گربههای آلوده، PCR خون اغلب مثبت است (باکتریمی بالا)
- در سایر سندرمها، باکتریمی بسیار پایین (<1 تا 10 ارگانیسم در میکرولیتر) – ممکن است زیر حد تشخیص باشد
- یک PCR منفی عفونت را رد نمیکند
2. کشت (Culture)
- استاندارد طلایی اما ۴-۸ هفته طول میکشد
- برخی از انواع وحشی بارتونلا در شرایط آزمایشگاهی رشد نمیکنند
- کشت خون در سگها معمولاً منفی است (مگر در اندوکاردیت)
3. سرولوژی
- ارزش تشخیصی محدود – در گربهها عفونت را بیش از حد تخمین میزند، در سگها کمتر از حد تخمین میزند
- تیتر بالا (>1:512) از تشخیص اندوکاردیت حمایت میکند
- در گربه، نتیجه منفی خطر کم آلودگی را نشان میدهد (ارزش اخباری منفی بالا)
???? درمان بارتونلوزیس
⚠️ نکات کلیدی درمان:
- هدف درمان: حذف علائم بالینی است، نه حذف عفونت (حذف عفونت واقع بینانه نیست)
- پروتکل بهینه هنوز شناخته نشده است
- درمان باید مورد به مورد انتخاب شود
- حداقل ۴ هفته درمان توصیه میشود (به دلیل ماهیت عودکننده، برخی به دوره طولانیتر نیاز دارند)
درمان در سگ (جدول ۱۹۱.۲)
| پروتکل | مدت | کاربرد |
|---|---|---|
| داکسی سایکلین + انروفلوکساسین | ۶ هفته | درمان خانگی باکتریمی |
| داکسی سایکلین + ریفامپین | ۶ هفته + ۴-۶ هفته | عفونت CNS |
| داکسی سایکلین + آمیکاسین | ۶ هفته | اندوکاردیت / بستری |
† آمیکاسین تزریقی است و نیاز به پایش عملکرد کلیه دارد.
درمان در گربه (جدول ۱۹۱.۳)
???? نکته مهم: درمان آنتیبیوتیکی گربههای آلوده اما ظاهراً سالم توصیه نمیشود (خطر ایجاد مقاومت آنتیبیوتیکی). هیچ نشانه عمومی برای آزمایش یا درمان گربههای سالم وجود ندارد.
| پروتکل | مدت | کاربرد |
|---|---|---|
| داکسی سایکلین + پرادوفلوکساسین | ۴-۶ هفته | درمان خانگی باکتریمی |
| ماربوفلوکساسین + آزیترومایسین | ۶ هفته + ۶-۱۲ هفته | اندوکاردیت |
| آموکسی سیلین-کلاولانات + آزیترومایسین | ۴ هفته + ۱۲ هفته | استئومیلیت/پلی آرتریت |
واکنش یاریش-هرکسهایمر (Jarisch-Herxheimer)
- علائم: بیحالی، تب، استفراغ (مشابه سپسیس باکتریایی)
- زمان: هفته اول پس از شروع آنتیبیوتیک
- علت: مرگ سریع باکتریها و آزادسازی اندوتوکسینها
- توصیه: قطع درمان نکنید و آنتیبیوتیک را عوض نکنید. در صورت نیاز، کورتیکواستروئید کوتاه مدت استفاده شود.
????️ پیشگیری از بارتونلوزیس
- هیچ واکسنی موجود نیست.
- کنترل ناقلین (کک) مهمترین راه پیشگیری است.
- کنترل اکتوپارازیتها در تمام طول سال برای سگها و گربهها ضروری است.
⚠️ ملاحظات بهداشت عمومی (زئونوز)
⚠️ بیماری در انسان:
- بیماری خراش گربه (Cat Scratch Disease): شایعترین تظاهر – پاپول یا پوستول پوستی همراه با لنفادنوپاتی منطقهای
- سایر تظاهرات: تب با منشأ ناشناخته، اندوکاردیت، آنسفالیت
توصیههای ایمنی برای دامپزشکان (خطر شغلی)
- بارتونلوزیس یک خطر شغلی برای دامپزشکان است.
- از تجهیزات حفاظت شخصی هنگام دستکاری حیوانات آلوده به کک استفاده کنید.
- از آسیب ناشی از سوزن اجتناب کنید.
- از گاز گرفتن و خراش حیوانات اجتناب کنید.
- از روشهای دستکاری دوستدار گربه استفاده کنید.
توصیههای NIH/CDC برای افراد در معرض خطر
- افراد با نقص ایمنی باید خطرات نگهداری گربه را در نظر بگیرند.
- گربههایی با سن بیشتر از ۱ سال و سلامت خوب تهیه کنید.
- گربهها را از محیط شناخته شده و با سابقه بهداشتی مستند تهیه کنید.
- از گربههای ولگرد و گربههای آلوده به کک اجتناب کنید.
- از بازی خشن با گربهها اجتناب کنید.
- از تماس با مدفوع کک خودداری کنید.
- هر زخم مرتبط با گربه را سریعاً با صابون و آب بشویید.
✅ نکته مهم: هیچ مدرکی مبنی بر مزیت کشت معمول یا آزمایش سرولوژیک گربههای سالم، یا درمان آنتیبیوتیکی گربههای سالم سرولوژیک مثبت وجود ندارد.
???? جمعبندی: نکات کلیدی بارتونلوزیس
- کک گربه ناقل اصلی است – کنترل کک در تمام طول سال ضروری است.
- شایعترین تظاهر در سگ: اندوکاردیت عفونی (به ویژه دریچه آئورت).
- علائم غیراختصاصی هستند – سایر بیماریهای منتقله از ناقل را رد کنید.
- تشخیص سرولوژیک قابل اعتماد نیست – PCR نمونههای بافتی حساستر است.
- هدف درمان حذف علائم است، نه حذف عفونت – حذف عفونت واقع بینانه نیست.
- گربههای سالم حتی اگر سرولوژیک مثبت باشند، درمان نمیشوند.
- بیماری قابل انتقال به انسان است – افراد با نقص ایمنی باید احتیاط کنند.
???? تکلیف عملی برای دامپزشکان: آیا در کلینیک خود پروتکل کنترل کک در تمام طول سال را به مشتریان آموزش میدهید؟ آیا از روشهای دستکاری دوستدار گربه استفاده میکنید؟
منبع: فصل ۱۹۱ کتاب اتیجر (Ettinger, 2020) – ترجمه و تحلیل تخصصی برای دامپزشکان و دانشجویان دامپزشکی
