???? بزرگی شکم در سگ و گربهفصل ۲۱ – راهنمای جامع
این نوشتار یک جمعبندی کامل و آموزشی از مبحث بزرگشدن شکم (Abdominal Enlargement) در سگ و گربه است. تمام آنچه در مرجع اصلی (کتاب اتینجر) آمده، به زبانی روان و ساختاری منظم گردآوری شده تا بتوانید کل فصل را بدون نیاز به مراجعه به متن اصلی، به طور کامل یاد بگیرید.
???? مرور کلی
بزرگشدن شکم یکی از شایعترین یافتههای بالینی در حیوانات کوچک است. این وضعیت میتواند به عنوان مشکل اصلی حیوان مطرح باشد یا بهطور اتفاقی در معاینه فیزیکی کشف شود. برای طبقهبندی علل، از یک یادآور کمککننده به نام «۷F» استفاده میشود که از پزشکی انسان اقتباس شده است.
???? قاعدهی ۷F – علل بزرگشدن شکم
???? چربی Fat
???? مایع Fluid
???? توده Firm
????️ غذا Food
???? گاز Flatulence
???? شلی عضلانی Flabby
???? جنین Fetus
???? ۱. چربی (Fat)
- چاقی منتشر (فصل ۱۵۰)
- لیپوم به عنوان یک تودهی موضعی
- توزیع مجدد چربی به مزانتر در بیماری هیپرآدرنوکورتیسیسم (فصل ۲۹۳)
???? ۲. مایع (Fluid)
- در دستگاه گوارش: ایلئوس عملکردی یا انسدادی
- در کلیه و میزنای: هیدرونفروز
- در مثانه: انسداد مجرای ادرار یا علل نورولوژیک
- در رحم: پیومترا یا هیدرومترا
- کیست یا آبسه در اندامهای مختلف
- مایع آزاد در فضای صفاقی یا رتروپریتونئال (فصل ۷۱)
???? ۳. توده (Firm – Mass Effect)
- بزرگشدن اندامها: کبد، طحال، کلیه (ناشی از احتقان، پیچخوردگی یا نئوپلازی)
- لنفآدنومگالی داخل شکمی
- گرانولوما (در اثر جسم خارجی، قارچ، انگل، پیفوز)
????️ ۴. غذا (Food – محتوای گوارشی)
- فیزیولوژیک: پس از صرف غذا
- پرخوری، انسداد یا ایلئوس عملکردی
- یبوست یا مگاکولون (فصلهای ۵۱ و ۲۶۳)
- بار انگلی سنگین (بهویژه در تولهسگها و بچهگربهها)
???? ۵. گاز (Flatulence)
- در دستگاه گوارش: اتساع معده با یا بدون ولولوس، ایلئوس، انسداد، پیچخوردگی
- در سایر اندامها: عفونتهای باکتریایی آمفیزماتوز (کبد، کیسهصفرا، مثانه)
- گاز آزاد در شکم: پارگی گوارش، پریتونیت سپتیک، تراما، پس از جراحی
???? ۶. شلی عضلانی (Flabby – Weakness)
- هیپرآدرنوکورتیسیسم (شایعترین علت – فصلهای ۲۹۳ و ۲۹۴)
- هر بیماری تحلیلبرندهی عضلات
???? ۷. جنین (Fetus)
- بارداری در مادههای عقیمنشده
- باقیماندن جنین یا جفت پس از زایمان (با خطر پارگی رحم)
| دسته | علل اصلی |
|---|---|
| ???? چربی | چاقی، لیپوم، هیپرآدرنوکورتیسیسم |
| ???? مایع | ترشح آزاد شکمی/رتروپریتونئال – اتساع ارگانهای توخالی – کیست – آبسه |
| ???? توده | بزرگی اندام (غیرنئوپلاستیک/نئوپلاستیک) – لنفآدنومگالی – گرانولوما |
| ????️ غذا | پسازغذا، پرخوری، یبوست، مگاکولون، ایلئوس، بار انگلی |
| ???? گاز | گاز آزاد (پارگی، پریتونیت) – گاز در اندامها (GDV، ایلئوس، عفونت) |
| ???? شلی عضلانی | هیپرآدرنوکورتیسیسم، بیماریهای تحلیلبرنده |
| ???? جنین | بارداری، باقیماندن جنین/جفت |
???? رویکرد تشخیصی (گامبهگام)
???? گام اول: تریاژ – تشخیص اورژانس
علائم هشداردهندهی اورژانس:
- بیحالی، ضعف، تنگی نفس
- تاکیکاردی، مخاط رنگپریده، نبض ضعیف
- زمان پر شدن مویرگی > ۲ ثانیه
- بالا آوردن غیرمولد (بهویژه در اتساع معده با ولولوس – GDV)
- درد شدید شکم یا شروع ناگهانی علائم (احتمال خونریزی فعال)
هشدار شروع ناگهانی = بیشتر به یک فرایند حاد مانند خونریزی فعال اشاره دارد.
???? گام دوم: تاریخچهگیری
- علائم اصلی: کاهش اشتها، بیحالی، ضعف، افزایش وزن، افزایش تلاش تنفسی، درد شکم
- علائم اختصاصی: بالا آوردن غیرمولد (نشانهی GDV)
- اطلاعات ضروری: مدت زمان علائم، سابقهی پزشکی، داروها، مسافرت، محیط زندگی
???? گام سوم: معاینهی فیزیکی
- نمرهدهی وضعیت بدنی و عضلانی: برای رد چاقی یا تحلیل عضلانی
- لمس شکم: تشخیص بزرگی اندام، اتساع عضو توخالی، بارداری
- بالوتمان (Ballottement): تشخیص موج مایع (ویدئو ۲۱.۱)
- دقکردن (Percussion): تشخیص وجود گاز
- بررسی درد شکم (فصل ۶)
???? گام چهارم: آزمایشهای تشخیصی
???? حداقل دادههای آزمایشگاهی
- CBC (شمارش کامل خون): شواهد سپسیس یا خونریزی
- بیوشیمی سرم: درگیری کبد، کلیه، از دستدهی پروتئین
- آنالیز ادرار: نفروپاتی، پروتئینوری
- آزمایشهای تکمیلی: اسیدهای صفراوی، سطح ویتامین B12 (در صورت نیاز)
???? تصویربرداری
- رادیوگرافی شکم: حساسیت بالا برای تشخیص گاز، تشخیص توده و الگوی انسداد
- سونوگرافی شکم: تشخیص مایع (ویدئو ۲۱.۲A و B)، توده، کیست، لنفنود بزرگ، ناهنجاری ساختاری
- تصویربرداری قفسهی سینه: زیرا ممکن است هر دو حفره درگیر باشند یا علت اصلی در قفسه باشد
- سیتی اسکن (CT): در موارد مشکوک به ناهنجاری عروقی
???? الگوریتم تصمیمگیری بالینی
پس از انجام تصویربرداری، سه حالت اصلی پیش میآید:
???? وجود گاز آزاد → ???? بزرگی اندام / توده → ???? عدم وجود هر کدام
???? گاز آزاد – بررسی:
- پارگی دستگاه گوارش
- انسداد دستگاه گوارش
- اتساع معده با ولولوس (GDV)
- عفونت باکتریایی
- لاپاراتومی اخیر
???? توده / بزرگی اندام – بررسی:
- آسپیراسیون با سوزن ظریف (FNA)
- بیوپسی با هدایت سونوگرافی
- بیوپسی لاپاروسکوپیک
- بیوپسی جراحی
✅ عدم وجود توده، مایع، گاز یا بزرگی اندام – بررسی:
- بارداری
- هیپرآدرنوکورتیسیسم
- چاقی
- یبوست
???? کشیدن مایع شکم و آنالیز مایع
در صورت وجود مایع آزاد در شکم، کشیدن مایع شکم (Abdominocentesis) انجام شده و مایع برای آنالیز ارسال میشود. انواع مختلف مایع شکمی بر اساس مکانیسم ایجاد طبقهبندی میشوند.
???? ترانسودات با پروتئین پایین
- علت: هیپوآلبومینمی شدید یا فشار خون پورتال پیشسینوزوئیدی
- علل شایع: انتروپاتی از دستدهنده پروتئین، نفروپاتی از دستدهنده پروتئین، ناهنجاری عروقی کبد، سیروز، سوختگی
???? ترانسودات با پروتئین بالا
- علت: فشار خون پورتال سینوزوئیدی یا پسسینوزوئیدی
- علل شایع: نارسایی احتقانی قلب، بیماری کبد، ترومبوز ورید اجوف خلفی، سندرم بود-کیاری، نئوپلازی
???? اگزودات
- علت: افزایش نفوذپذیری عروق در اثر التهاب یا آسیب عروق/احشاء
- علل عفونی: باکتری، ویروس، قارچ، پروتوزوآ
- علل غیرعفونی: پانکراتیت، نئوپلازی، صفرا، ادرار، جسم خارجی
- نکته اکثر پریتونیتها با اگزودات همراهند.
انواع خاص مایع شکمی
???? کیلوس (Chyle): یک مایع شیریرنگ است که از ترکیب لنف و چربیهای هضمشده (به صورت امولسیون یا کیلومایکرونها) تشکیل میشود.
- شایعترین علت در هر دو گونه: نئوپلازی (بهویژه کارسینوم)
- در گربه: بیماری قلبی، FIP، سیروز صفراوی، استئاتوز کبدی، پارگی لنفاوی
- در سگ: نارسایی قلب راست، انسداد یا پارگی لنفاوی
???? خون (Hemoperitoneum)
- در سگهای بزرگ: نئوپلازی (اولین تشخیص افتراقی – بهویژه همانژیوسارکوم)
- در گربه: بیماری کبدی شایعترین علت است (نئوپلاستیک و غیرنئوپلاستیک هر دو شایعند)
- سایر علل: اختلال انعقادی، آنافیلاکسی
- نکته در سگهای کوچک، خونریزی از طحال کمتر از سگهای بزرگ است و خونریزی کبدی شایعتر است.
???? صفرا (Bile)
- علت: پارگی مجاری صفراوی یا کیسهصفرا (تروما، سنگ، التهاب، نئوپلازی)
- تشخیص: مقایسه بیلیروبین سرم و مایع
- نکته در موارد نادر، سگ پارگی کیسهصفرا دارد اما بیلیروبین مایع طبیعی است ← در این موارد اسیدهای صفراوی را در مایع اندازهگیری کنید (غلظت ۴۰ برابر بیشتر از سرم).
???? ادرار (Uroabdomen)
- شایعترین محل پارگی: مثانه ← سپس مجرای ادرار
- شایعترین علت: تروما (تصادف)
- سایر علل: انسداد ادراری، کاتتریزاسیون، نئوپلازی مثانه، نشت پس از جراحی
- توصیه انجام مطالعات کنتراستی برای یافتن محل دقیق پارگی.
???? نئوپلازی
- شایعترین علت ترشح صفاقی در حیوانات کوچک
- تومورهای شایع: لنفوم، آدنوکارسینوم، کارسینوم
- توجه: پروتئین و تعداد سلول برای تشخیص نئوپلازی مفید نیستند، زیرا مکانیسمهای مختلفی (فشردهسازی لنف، پارگی، التهاب) باعث ترشح میشوند.
- سلولهای توموری همیشه در مایع قابل شناسایی نیستند ← ممکن است نیاز به بیوپسی بافت باشد.
- تکمیلی فلوسایتومتری، PARR، تست ریوالتا (برای رد FIP)، RT-PCR برای FIP
???? اندازهگیری فشار شکم
برخی از علل اتساع شکم میتوانند منجر به سندرم محفظهای شکم (Abdominal Compartment Syndrome) شوند. در این وضعیت، فشار بالای داخل شکمی باعث اختلال عملکرد چندین ارگان (تنفسی، قلبی-عروقی، عصبی) میشود.
اندیکاسیون اندازهگیری فشار شکم در بیماران با شروع حاد اتساع یا ترشح شکمی که پس از جراحی ایجاد میشود، توصیه میگردد.
???? درمان
درمان بر اساس علت زمینهای تعیین میشود و کاملاً متغیر است. در مواردی که بیمار دچار مشکل تنفسی یا ناراحتی شدید است، ممکن است به درمان تسکینی مانند تخلیهی مایع شکم (درناژ) نیاز باشد، بهویژه زمانی که درمان قطعی امکانپذیر نیست.
