بیاشتهایی (Anorexia) در سگ و گربه
راهنمای جامع تشخیص و مدیریت کاهش اشتها – بر اساس کتاب اتیجر، فصل ۱۷
???? هدف این مطلب: بیاشتهایی یکی از شایعترین مشکلات مراجعه (۸.۵٪) و سومین علامت بالینی شایع (۳.۹٪) در مطبهای دامپزشکی است. این راهنما به شما کمک میکند تا به صورت سیستماتیک و عملی علت را پیدا کرده و درمان مناسب را شروع کنید.
⚠️ هشدار مهم: کاهش کالری دریافتی در زمان بستری با خطر بالاتر مرگ در سگها مرتبط است. بیاشتهایی میتواند منجر به کاهش وزن، کاشکسی، سارکوپنی، سرکوب سیستم ایمنی و اختلال عملکرد چند عضوی شود. این مشکل را جدی بگیرید!
???? تعاریف (اصطلاحات استاندارد)
???? اولین قدم: ناتوانی در خوردن (Inability to Eat)
???? نکته طلایی: قبل از هر چیز، ناتوانی در خوردن را رد کنید! این تفاوت مهمی در مدیریت دارد.
علل ناتوانی در خوردن (نه کاهش اشتها):
- جسم خارجی دهان
- بیماری دندانی (درد هنگام جویدن)
- شرایط بینی (بینی گرفته، ناتوانی در بو کشیدن)
- شرایط رتروبولبار
- میوزیت عضلات جونده
- موانع فیزیکی (قلاده الیزابت)
???? علل کاهش دریافت غذا (باکس ۱۷.۱)
۱. استرسهای محیطی
- تغییرات در زندگی روزمره: تغییر رژیم، تغییر صاحب، تغییر روال روزانه، حضور حیوانات یا افراد جدید
- شرایط محیطی نامناسب: چرخه غیرطبیعی روز/شب، دمای نامناسب، محیط پر سر و صدا
- محیط ناآشنا: بستری شدن در بیمارستان
- کمبود منابع محیطی: عدم وجود مکان کافی برای پنهان شدن و بازی (به ویژه در گربهها)
۲. علل مرتبط با رژیم غذایی
- غذای بیکیفیت، فاسد یا نامتعادل
- طعم، بو، فرم (کنسرو/خشک/نیمه مرطوب)، شکل و اندازه خوراک نامناسب
- مکان و زمان تغذیه، نوع کاسه، حضور سایر حیوانات یا افراد
۳. داروها
- شیمیدرمانی، اپیوئیدها، NSAIDها، آنتیبیوتیکها، ضد قارچها
۴. درد (شایعترین علت)
- استئوآرتریت (OA)
- بیماری مزمن پریودنتال
- بیماری التهابی روده (IBD)
- اوتیت
- درد سرطانی
- شرایط پس از جراحی
۵. اختلالات دهانی-حلقی/جمجمهای
- بیماریهای دهان و پریودنتال، بیماریهای بینی، میوزیت
۶. بیماریهای سیستمیک
- بیماری حاد و مزمن کلیوی (CKD)
- بیماریهای عفونی، ایمنی-واسطه، نئوپلاسمها
- بیماریهای غدد درون ریز (DKA، هیپوآدرنوکورتیسیسم)
- پانکراتیت، بیماریهای کبدی
???? الگوریتم تشخیصی گامبهگام
گام ۱: تاریخچه (History)
- استرس محیطی، عوامل رژیم غذایی، داروها، سایر علائم بالینی
گام ۲: معاینه فیزیکی کامل (Physical Exam)
- عمومی: BCS، MCS، دما، غدد لنفاوی
- دهان و بینی: بررسی جسم خارجی، بیماری دندانی، توده
- چشم: یووئیت، خونریزی شبکیه
- رکتال: خونریزی، توده، درد
- عصبی و ارتوپدی: در صورت مشکوک به درد مزمن
- تنفسی: سمع ریه، دیسپنه
- شکم: لمس، درد، توده، بزرگ شدن اندامها
گام ۳: اندازهگیری فشار خون (Blood Pressure)
- SBP < 90 mm Hg → هیپوتنشن (نیاز به بررسی)
- SBP ≥ 140 mm Hg → پره هیپرتنشن (نیاز به بررسی)
گام ۴: پاتولوژی بالینی (Clinical Pathology)
- CBC: کم خونی، لکوسیتوز، لکوپنی، ترومبوسیتوپنی
- بیوشیمی: عملکرد کلیه (BUN، کراتینین، SDMA)، کبد (ALT، ALP، بیلی روبین)، پروتئین، الکترولیتها
- آنالیز ادرار: پروتئینوری، گلوکزوری، عفونت
گام ۵: تصویربرداری (در صورت نیاز)
- رادیولوژی (قفسه سینه، شکم، ستون فقرات، جمجمه)
- سونوگرافی (شکم، قفسه سینه، چشم)
- CT/MRI (در موارد پیچیده)
گام ۶: تستهای اضافی (در صورت نیاز)
- سرولوژی (توکسوپلاسما، لیشمانیا، ارلیشیا)
- تستهای هورمونی (ACTH stim، FeLV-FIV)
- cPLI/fPLI (پانکراتیت)
- آندوسکوپی، بیوپسی
???? محاسبه RER (نیاز انرژی در حالت استراحت)
فرمولهای محاسبه RER (کالری در روز):
- برای حیوانات ۳-۲۵ کیلوگرم: RER = (30 × وزن بر حسب کیلوگرم) + 70
- برای حیوانات با هر وزنی: 70 × (وزن بر حسب کیلوگرم)0.75
سگها و گربههایی که کمتر از RER خود را برای بیش از ۳-۵ روز مصرف میکنند، از تغذیه کمکی (assisted feeding) سود میبرند.
???? بیزاری غذایی (Food Aversion)
⚠️ نکته بسیار مهم: بیزاری غذایی زمانی ایجاد میشود که حیوان یک غذا را با یک رویداد ناخوشایند (بیماری، درد، تب، تهوع، استفراغ، داروها) مرتبط کند. خوراندن اجباری غذا این وضعیت را تشدید میکند!
نکات کلیدی برای جلوگیری از بیزاری غذایی:
- از ارتباط بین تغذیه و موقعیتهای ناخوشایند (تجویز دارو، افراد ناآشنا، سر و صدا) اجتناب کنید
- تغذیه باید یک رویداد خوشایند باشد
- هرگز به زور به حیوان غذا ندهید مگر در شرایط ضروری
???? درمان غیردارویی (اقدامات اولیه)
- کاهش استرسهای محیطی: به ویژه در گربهها
- بهبود خوش خوراکی غذا: گرم کردن، تغییر بافت، افزودن طعمدهنده (آب مرغ، آب تن ماهی)، افزایش رطوبت
- تغییر مکان تغذیه: مکان آرام و بدون مزاحمت
- تغییر نوع کاسه: برخی گربهها کاسههای سفالی یا استیل را ترجیح میدهند
- حذف موانع فیزیکی: برداشتن قلاده الیزابت هنگام غذا (تحت نظارت)
- برای سگهای با مشکلات گردن: قرار دادن کاسه روی یک نیمکت
???? محرکهای اشتها (Appetite Stimulants)
میرتازاپین (Mirtazapine)
- در گربهها: استاندارد طلایی – تأیید شده توسط FDA (Mirataz)
- دوز گربه (CKD): ۱.۸۸ میلیگرم خوراکی هر ۲۴-۴۸ ساعت
- دوز ترانس درمال: ۲ میلیگرم/گربه روزانه (محصول تأیید شده)
- عوارض جانبی: صداگذاری بیش از حد در دوزهای بالا
- در سگها: مطالعات بیشتری نیاز است، اما گاباپنتین جایگزین بهتری است
کاپرومورلین (Capromorelin – ENTYCE)
- مکانیسم: آگونیست گیرنده گرلین – اثر مستقیم روی مراکز گرسنگی هیپوتالاموس
- در سگها: تأیید شده توسط FDA – دوز: ۳ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی روزانه
- عوارض جانبی: استفراغ، اسهال، ترشح بیش از حد بزاق (نادر)
- در گربهها: ⚠️ میتواند باعث سرکوب ترشح انسولین و عدم تحمل گلوکز تا ۳۰ روز شود! با احتیاط مصرف شود.
سایر محرکها
- گاباپنتین: ۵ میلیگرم/کیلوگرم خوراکی – افزایش دریافت غذا در گربههای پس از اواریوهیسترکتومی
- سیپروهپتادین: آنتاگونیست سروتونین – آنتیهیستامین با خاصیت تحریک اشتها
- دیازپام: بنزودیازپین – اثر کوتاه مدت، احتیاط در گربهها (سمیت کبدی)
???? تغذیه کمکی (Assisted Feeding)
???? نکته کلیدی: سگها و گربههایی که کمتر از RER خود را برای بیش از ۳-۵ روز مصرف میکنند، از تغذیه کمکی سود میبرند. برخی شرایط (مثل لیپیدوز کبدی گربه) نیاز به مداخله فوری دارند.
انواع لولههای تغذیه
- لوله نازوازوفاژیال (Nasoesophageal): موقت، برای مدت کوتاه، نیاز به بیهوشی ندارد
- لوله ازوفاگوستومی (Esophagostomy): نیمه دائمی، برای چند هفته تا چند ماه، نیاز به بیهوشی خفیف
- لوله گاستروستومی (Gastrostomy): طولانی مدت، برای ماهها، نیاز به بیهوشی عمومی
???? جمعبندی: نکات کلیدی بیاشتهایی
- اول، ناتوانی در خوردن را رد کنید – جسم خارجی دهان، بیماری دندانی، موانع فیزیکی.
- تاریخچه دقیق بگیرید – استرس محیطی، رژیم غذایی، داروها، درد.
- معاینه فیزیکی کامل انجام دهید – دهان، چشم، شکم، رکتال، عصبی.
- حداقل پایگاه داده را انجام دهید – CBC، بیوشیمی، آنالیز ادرار، فشار خون.
- از بیزاری غذایی اجتناب کنید – هرگز به زور غذا ندهید.
- محاسبه RER را انجام دهید – اگر بیش از ۳-۵ روز کمتر از RER مصرف میکند، تغذیه کمکی را شروع کنید.
- محرکهای اشتها را به موقع شروع کنید – میرتازاپین (گربه)، کاپرومورلین (سگ).
???? تکلیف عملی برای کلینیسین: در هفته آینده، هر بیمار بیاشتها را با این الگوریتم ارزیابی کنید. RER را محاسبه کنید و ببینید آیا نیاز به تغذیه کمکی دارد یا خیر. محرک اشتها را سر فرصت امتحان کنید.
منبع: فصل ۱۷ کتاب اتیجر (Ettinger, 2020) – ترجمه و تحلیل تخصصی برای دامپزشکان
